Chuyển đổi số cho hợp tác xã: Muốn đi vào thực chất phải bắt đầu từ an toàn thông tin

Từ các tham luận và ý kiến trao đổi tại tọa đàm, một nhận thức chung được nhấn mạnh: chuyển đổi số trong khu vực HTX không thể chỉ dừng ở việc đưa thêm công cụ công nghệ vào hoạt động, mà phải được tiếp cận như một quá trình chuyển đổi toàn diện, gắn với dữ liệu, hạ tầng, nhân lực, thể chế, chuỗi giá trị và đặc biệt là an toàn thông tin.

Phát biểu khai mạc tọa đàm, Phó Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Đinh Hồng Thái cho rằng trong bối cảnh nền kinh tế chuyển dịch mạnh mẽ dưới tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, ứng dụng công nghệ thông tin và số hóa quy trình sản xuất, tiêu thụ sản phẩm đã trở thành yêu cầu tất yếu đối với khu vực kinh tế tập thể, HTX. Tuy nhiên, theo ông, chuyển đổi số chỉ có ý nghĩa khi đi cùng với bảo đảm an toàn thông tin, an ninh mạng. Với một khu vực còn hạn chế về nguồn lực và hạ tầng công nghệ như HTX, việc trang bị kiến thức, kỹ năng nhận diện rủi ro và chủ động phòng ngừa trên môi trường số là điều kiện quan trọng để các đơn vị yên tâm giao dịch, mở rộng thương mại điện tử và nâng cao hiệu quả hoạt động.

Thực trạng này được làm rõ hơn trong báo cáo của Viện Khoa học Kinh tế hợp tác. Kết quả khảo sát 200 HTX và hơn 1.000 thành viên tại 30 tỉnh, thành phố cho thấy tổng điểm đánh giá mức độ chuyển đổi số của HTX chỉ đạt 94,3/320 điểm, tương ứng mức “bắt đầu” chuyển đổi số. Các chỉ số về tiếp thị điện tử, thương mại điện tử, vận hành, dữ liệu và hạ tầng công nghệ đều ở mức thấp. Theo cơ quan nghiên cứu, phần lớn HTX hiện mới dừng ở bước tiếp cận công nghệ, chưa hình thành được hệ thống quản trị dựa trên dữ liệu, chưa chuyển đổi được “lõi” vận hành sản xuất, kinh doanh và vẫn thiếu chiến lược tổng thể cho quá trình số hóa. Điểm nghẽn lớn nhất không nằm ở nhận thức, mà ở năng lực triển khai, khi nhiều HTX đã sẵn sàng về tư duy nhưng chưa đủ hạ tầng, nhân lực số và hệ thống phù hợp để đi tiếp.

Đáng chú ý, yếu tố an toàn, an ninh mạng được các tham luận đặt ở vị trí trung tâm của quá trình chuyển đổi số. Viện Khoa học Kinh tế hợp tác chỉ ra rằng nhiều HTX hiện chưa có quy chế quản lý, bảo mật thông tin, chưa có quy trình sao lưu, phục hồi dữ liệu, thiếu các giải pháp bảo mật cơ bản như phân quyền truy cập hay xác thực đa yếu tố. Trong khi đó, khi tham gia sâu hơn vào môi trường số, HTX lại ngày càng phải đối mặt rõ hơn với các nguy cơ như lừa đảo trực tuyến, giả mạo đối tác, chiếm đoạt tài khoản, rò rỉ dữ liệu và giả mạo thương hiệu. Từ góc độ doanh nghiệp công nghệ, bà Vũ Thị Thuý Phương - Trưởng phòng Kinh doanh Ví điện tử VTC Pay -Tổng công ty VTC nhấn mạnh an toàn thông tin không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà là điều kiện tiên quyết để xây dựng niềm tin số, bảo vệ tài sản tài chính và bảo đảm tính liên tục trong hoạt động của HTX. Doanh nghiệp này đề xuất các nhóm giải pháp như hoàn thiện xác thực và quản lý danh tính số, giám sát giao dịch bất thường, mã hóa dữ liệu, sao lưu định kỳ, phân quyền theo vai trò và nâng cao nhận thức an toàn thông tin cho người dùng.

Bổ sung góc nhìn từ cơ quan chuyên trách về an ninh mạng, Đồng chí Nguyễn Tiến Dũng - Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Bộ Công an cảnh báo các thủ đoạn lừa đảo trực tuyến hiện nay ngày càng tinh vi, chủ yếu lợi dụng tâm lý nạn nhân thông qua mạo danh, dụ dỗ, đe dọa, lừa đảo tình cảm, kêu gọi đầu tư tài chính hoặc phát tán mã độc. Bộ Công an khuyến cáo HTX và người dân không vội tin tưởng các cuộc gọi, tin nhắn từ người lạ; không chia sẻ thông tin cá nhân, tài khoản, mật khẩu, mã OTP; không mua bán tài khoản mạng xã hội, tài khoản ngân hàng; đồng thời phải ghi nhớ rằng cơ quan công an không làm việc qua điện thoại hay video. Theo đại diện Bộ Công an, khi gặp tình huống nghi vấn bị lừa đảo hoặc đe dọa tống tiền, điều quan trọng là không im lặng, mà cần trao đổi ngay với người thân, đồng nghiệp hoặc cơ quan chức năng để được hỗ trợ kịp thời.

Không chỉ nhìn chuyển đổi số từ góc độ công nghệ và an ninh mạng, tọa đàm còn mở rộng vấn đề sang yêu cầu phát triển kinh tế xanh và tái cấu trúc chuỗi giá trị. Đồng chí Lưu Ngọc Lương - Trưởng phòng KTTT, Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và Kinh tế tập thể, Bộ Tài chính cho rằng trong bối cảnh thế giới chuyển mạnh sang mô hình tăng trưởng xanh, phát triển bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu, phát triển kinh tế xanh không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu tất yếu đối với khu vực kinh tế tập thể, HTX. Theo cơ quan này, khu vực HTX hiện vẫn còn nhiều hạn chế như quy mô nhỏ lẻ, vốn ít, hiệu quả hoạt động chưa cao, khả năng tiếp cận chính sách hỗ trợ còn khó khăn và mức độ sẵn sàng cho chuyển đổi xanh, chuyển đổi số còn thấp. Vì vậy, bên cạnh việc tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý trên nền tảng Luật HTX năm 2023, cần thúc đẩy mạnh hơn các chính sách tài chính, tín dụng xanh, lồng ghép mục tiêu phát triển xanh vào các chương trình hỗ trợ, đồng thời nâng cao năng lực quản trị và tính chủ động của chính các HTX trong quá trình chuyển đổi.

Một hướng tiếp cận đáng chú ý khác được nêu ra tại tọa đàm là chuyển đổi số phải gắn với tái cấu trúc chuỗi cung ứng nông sản. Theo TS Phùng Giang Hải, Viện Chiến lược Chính sách Nông nghiệp và Môi trường, dù xuất khẩu nông lâm thủy sản của Việt Nam tăng mạnh trong những năm gần đây, chuỗi cung ứng nông sản vẫn còn nhiều điểm nghẽn như sản xuất nhỏ lẻ, nhiều tầng nấc trung gian, chi phí logistics cao, tỷ lệ chế biến còn thấp và mức độ ứng dụng công nghệ số còn hạn chế ở hầu hết các khâu. Ông cho rằng việc ứng dụng IoT, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, blockchain và thương mại điện tử có thể giúp nâng cao tính minh bạch, truy xuất nguồn gốc, giảm chi phí logistics và gia tăng giá trị cho nông sản. Trong cấu trúc đó, HTX được xác định là chủ thể trung gian rất quan trọng, vừa tổ chức sản xuất, quản lý dữ liệu, vừa kết nối thị trường. Điều này cũng cho thấy chuyển đổi số không chỉ là nhu cầu nội tại của từng HTX, mà còn là giải pháp để tái cấu trúc chuỗi giá trị nông sản theo hướng minh bạch, hiệu quả và bền vững hơn.

Từ các ý kiến tại tọa đàm có thể thấy, điểm chung lớn nhất được đặt ra là chuyển đổi số trong khu vực HTX phải được tiếp cận như một quá trình tổng thể, không thể tách rời giữa công nghệ, thể chế, nguồn lực con người, dữ liệu, chuỗi giá trị, kinh tế xanh và an toàn thông tin. Nếu thiếu nền tảng số phù hợp, thiếu chính sách hỗ trợ đồng bộ, thiếu năng lực quản trị và thiếu cơ chế bảo vệ an toàn trên không gian mạng, quá trình chuyển đổi số rất dễ rơi vào tình trạng hình thức, manh mún và khó tạo ra giá trị thực chất. Ngược lại, nếu giải quyết đồng bộ các điểm nghẽn này, khu vực kinh tế tập thể, HTX sẽ có thêm cơ hội nâng cao năng lực cạnh tranh, mở rộng thị trường và thích ứng tốt hơn trong bối cảnh phát triển mới.