Từ thách thức nhân lực đến động lực chuyển đổi số trong các hợp tác xã

Chuyển đổi số được xem là hướng đi tất yếu của các hợp tác xã (HTX). Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất hiện nay không phải là máy móc hay công nghệ, mà là thiếu người am hiểu và có kỹ năng số. Chính vì vậy, quá trình chuyển đổi số của HTX vẫn còn nhiều trở ngại.

Trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh mẽ, các hợp tác xã (HTX) không thể đứng ngoài xu hướng ứng dụng công nghệ vào quản lý và sản xuất. Việc đưa công nghệ số vào hoạt động được kỳ vọng sẽ giúp HTX nâng cao hiệu quả vận hành, tăng sức cạnh tranh và thích ứng tốt hơn với nhu cầu của thị trường. Tuy nhiên, thực tế cho thấy rào cản lớn nhất hiện nay không nằm ở công nghệ hay hạ tầng, mà ở chính yếu tố con người. Trong cuộc khảo sát của Sorimachi Việt Nam có hơn 1.500 lượt lựa chọn đã chỉ ra rằng thiếu nhân lực am hiểu máy tính là khó khăn lớn nhất của các HTX, vượt xa những trở ngại về internet hay kỹ thuật. Điều này cho thấy chuyển đổi số trong HTX trước hết là bài toán tổ chức và năng lực vận hành.

Phần lớn nhân lực tại các HTX hiện nay chưa qua đào tạo bài bản về công nghệ số, độ tuổi trung bình cao và khả năng tiếp cận thông tin còn hạn chế. Ở nhiều vùng sâu, vùng xa, thành viên HTX thậm chí chưa được tiếp cận đường truyền internet tốc độ cao. Không ít HTX chưa xây dựng được chiến lược chuyển đổi số rõ ràng; ngay cả những đơn vị đã có định hướng cũng gặp khó khăn trong triển khai do thiếu nhân lực đủ năng lực khai thác dữ liệu, xây dựng kế hoạch, vận hành nền tảng số hay tiếp cận thị trường trực tuyến.

Báo cáo trong khuôn khổ dự án “Thanh niên trong Hợp tác xã là chủ thể của chuyển đổi số tại cộng đồng địa phương - YOUCOOL” cho thấy 77,3% HTX tham gia khảo sát có tỷ lệ lao động trẻ (dưới 35 tuổi) dưới 30%. Điều này đồng nghĩa phần lớn lực lượng lao động là trung niên và lớn tuổi – nhóm thường ít quen thuộc với công nghệ và có xu hướng tiếp nhận cái mới chậm hơn. Tâm lý e ngại thay đổi, thiếu đồng bộ trong chuỗi sản xuất – chế biến – tiêu thụ cũng khiến quá trình số hóa gặp nhiều trở ngại.

Thu nhập cán bộ HTX tuy đã cải thiện nhưng vẫn ở mức thấp, chưa đủ hấp dẫn người trẻ có chuyên môn công nghệ. Nhiều HTX ấp ủ dự án ứng dụng công nghệ mới, song nếu không có lực lượng trẻ am hiểu và sẵn sàng dẫn dắt, các kế hoạch này khó trở thành hiện thực.

Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy, chuyển đổi số trong mô hình HTX chỉ thành công khi song hành giữa đầu tư hạ tầng và phát triển nguồn nhân lực. Vì vậy, bên cạnh việc nâng cấp công nghệ, cần ưu tiên các chương trình đào tạo chuyên sâu về kỹ năng số, quản trị số và thương mại điện tử cho cán bộ, thành viên HTX; đồng thời hỗ trợ kinh phí khởi tạo để các HTX tham gia bán hàng trên các sàn thương mại điện tử trong và ngoài nước.

Trong bối cảnh hiện nay, Dự án YOUCOOL do Liên minh châu Âu tài trợ, phối hợp triển khai cùng Liên minh HTX Việt Nam và tổ chức Halieus (Italia), đã mang đến một hướng tiếp cận thiết thực. Dự kiến từ tháng 3 đến tháng 8 năm 2026, dự án sẽ triển khai các lớp đào tạo giảng viên (TOT) và các lớp nâng cao kỹ năng chuyển đổi số cho cán bộ PCAs, thành viên HTX tại các tỉnh mục tiêu. Thông qua các lớp đào tạo và xây dựng chiến lược chuyển đổi số phù hợp thực tiễn, dự án hướng tới nâng cao vai trò của thanh niên trong HTX, giúp họ trở thành lực lượng nòng cốt thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Có thể khẳng định, chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện công nghệ mà là câu chuyện con người. Khi vấn đề về nhân lực được tháo gỡ, HTX mới có thể thực sự bứt phá và phát triển bền vững trong kỷ nguyên số.