Những nghệ nhân gìn giữ tinh hoa thổ cẩm dân tộc

Nghệ nhân Hoàng Thị Nhật trình diễn nghề dệt của dân tộc Tày. Ảnh: Ngọc Ánh

Nghệ nhân Hoàng Thị Nhật - “bà chủ nhiệm thổ cẩm”

Đến xã Xuân Giang (huyện Quang Bình, tỉnh Hà Giang) hỏi thăm “bà chủ nhiệm thổ cẩm Tày” Hoàng Thị Nhật, người dân nơi đây ai cũng biết. Bà Nhật nổi tiếng là người dệt giỏi, thêu khéo và nắm giữ bí quyết nhuộm chàm đẹp nhất ở vùng Quang Bình. Nghệ nhân Hoàng Thị Nhật cho biết, xưa kia, bà cũng như các chị em ở thôn Chang chỉ quen tay dệt vải thô, nhuộm chàm để may trang phục truyền thống, dệt vỏ chăn thổ cẩm, dải vải làm khăn hoặc làm địu trẻ em… Những mẫu sản phẩm này mang ra chợ bán cho người dân địa phương mua về để làm sính lễ trong ngày cưới vợ, gả chồng cho con. Còn khách miền xuôi, khách du lịch thì không mấy ưa chuộng.

Năm 2012, để tập hợp chị em yêu thích nghề dệt thổ cẩm ở thôn Chang vào một tổ chức nhằm tạo ra những đơn hàng lớn, mở rộng thị trường tiêu thụ, nghệ nhân Hoàng Thị Nhật thành lập Hợp tác xã (HTX) dệt thổ cẩm Mường Chang ở thôn Chang, xã Xuân Giang với 15 thành viên tham gia, do chính bà làm Chủ nhiệm HTX. Để sáng tạo ra nhiều mẫu mã sản phẩm thổ cẩm phong phú, đa dạng và mở rộng thị trường tiêu thụ, bà Nhật cùng các thành viên trong HTX đã tích cực tìm hiểu, nghiên cứu, sáng tạo ra các mẫu hoa văn mới, học hỏi thêm kỹ thuật thêu để đa dạng hóa sản phẩm thổ cẩm của dân tộc Tày. Ngoài những sản phẩm truyền thống là váy, áo, khăn, vỏ chăn, HTX dệt thổ cẩm Mường Chang còn dệt thêm những sản phẩm mới như túi xách, dép, thú nhồi bông, túi đựng điện thoại nhỏ nhắn với hoa văn tinh tế. Với các sản phẩm dây dao, túi đựng điện thoại…, giá bán chỉ từ 30.000-70.000 đồng. Còn các sản phẩm như mặt chăn, khăn trải bàn… có giá lên tới cả triệu đồng.

Với sự tâm huyết, nhiệt tình, bà Nhật không chỉ mang sản phẩm của HTX đi bày bán tại các chợ phiên ở địa phương, mà còn mang đi trưng bày, giới thiệu tại nhiều hội chợ, triển lãm ở trong và ngoài tỉnh. “Tiếng lành đồn xa”, dệt thổ cẩm Mường Chang không chỉ được tiêu thụ ở trong tỉnh, mà còn được nhiều khách hàng ở Hà Nội, Lào Cai, Yên Bái... đặt mua. Theo đó, thu nhập từ nghề dệt truyền thống (nghề phụ) của chị em trong HTX dệt thổ cẩm Mường Chang có thời điểm cũng đạt 1,5- 2 triệu đồng/người/ tháng.

Những nỗ lực của nghệ nhân Hoàng Thị Nhật trong việc bảo tồn, phát triển nghề dệt truyền thống của người Tày ở thôn Chang đã được chính quyền địa phương ghi nhận, đánh giá cao. Điều đó mang lại niềm vui, tạo động lực khích lệ to lớn đối với bà.

Nghệ nhân Sầm Thị Hạnh - phục sinh nghề dệt thổ cẩm Thái

Nghệ nhân Sầm Thị Hạnh cho biết, xưa kia, gia đình chị chủ yếu dệt thổ cẩm để may trang phục truyền thống như váy, dải thắt lưng, khăn piêu và làm chăn đệm, nệm, gối, túi dết… phục vụ nhu cầu sinh hoạt trong gia đình, họ hàng. Tuy nhiên, có một thời gian nghề dệt thổ cẩm của dân tộc Thái vùng Quỳ Hợp (Nghệ An) bị “đứt đoạn” do không cạnh tranh được với vải vóc công nghiệp trên thị trường. Hầu hết chị em thợ dệt đã gác khung dệt, bỏ nghề truyền thống. Riêng chị Hạnh vì quá đam mê nên vẫn cần mẫn, kiên trì níu giữ lấy nghề.

Năm 1999, huyện Quỳ Hợp được Tổ chức Hòa bình và Phát triển Tây Ban Nha đầu tư, hỗ trợ kinh phí để triển khai Dự án phục hồi nghề dệt thổ cẩm truyền thống tại một số xã như: Châu Quang, Châu Thái, Châu Cường, Châu Đình..., chị Sầm Thị Hạnh được mời tham gia truyền dạy nghề cho chị em tại các làng nghề thuộc vùng Dự án. Để giúp chị em học lại nghề cũ, chị Hạnh đến từng tổ dệt hướng dẫn tỉ mỉ từng khâu, từng công đoạn luồn thoi, phối sợi tạo hoa văn trong quá trình dệt vải.

Từ khi Dự án được triển khai, hàng trăm phụ nữ dân tộc Thái tại các bản làng của huyện Quỳ Hợp đã quay lại với nghề dệt thổ cẩm. “Nếu chăm chỉ dệt, mỗi tháng, chị em có thể làm được 2-3 chân váy. Bán ra thị trường với giá khoảng 1,5-2 triệu đồng/chiếc, trừ chi phí, chị em cũng có thu nhập đôi ba triệu đồng” - chị Hạnh cho biết.

Hiện tại, nghệ nhân Sầm Thị Hạnh đang kết nối với HTX dệt thổ cẩm Hoa Tiến (huyện Quỳ Châu, tỉnh Nghệ An) nhận đơn hàng về dệt theo hợp đồng. Các sản phẩm thổ cẩm của các chị đã tham gia nhiều hội chợ trong nước và quốc tế, được xuất sang thị trường Lào, Thái Lan, Myanmar, Nhật Bản…

Nghệ nhân Sùng Y Xía (bên trái) với gian trưng bày sản phẩm thổ cẩm dân tộc Mông tại Chung kết Cuộc thi Dự án khởi nghiệp nông nghiệp lần 4 tại thành phố Hồ Chí Minh, năm 2018. Ảnh: Ngọc Ánh

Cô giáo Sùng Y Xía - khao khát bảo tồn nghề gắn với du lịch

Gặp cô giáo, nghệ nhân dệt Sùng Y Xía, dân tộc Mông ở xã Pà Cò, huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình tại một Hội chợ quảng bá, giới thiệu hàng thủ công truyền thống tại Hà Nội, chị Xía cho biết: “Mình xuống đây để tìm hiểu, tham khảo các sản phẩm dệt thổ cẩm của các dân tộc khác. Ở nhà mình cũng dệt nhiều lắm, mình có thể kết hợp cả ba kỹ thuật: thêu, vẽ sáp ong và chắp vải để tạo nên những họa tiết trên nền trang phục thổ cẩm của dân tộc Mông”. Sùng Y Xía chia sẻ, từ ngày bé, chị đã mê những mẫu hoa văn trên trang phục thổ cẩm của dân tộc mình. Tuy nhiên, vì hoàn cảnh gia đình nên mãi đến năm 25 tuổi, chị mới bắt tay vào học dệt một cách nghiêm túc và thử nghiệm vẽ hoa văn bằng nhấn sáp ong theo ý tưởng riêng. Có năng khiếu, nên chị Xía học rất nhanh. Chị sáng tạo ra được nhiều mẫu hoa văn độc đáo, lạ mắt mà ngay cả người dệt giỏi, có nhiều kinh nghiệm như mẹ chị cũng không làm được.

Năm 2016, chị Sùng Y Xía tập hợp chị em trong vùng cùng phát triển nghề truyền thống kết hợp phát triển du lịch, nâng cao thu nhập. Chị trực tiếp truyền dạy cho chị em cách phác họa hoa văn để vẽ sáp ong trên vải lanh, thêu hoa văn truyền thống, từ đó, nâng cao giá trị sản phẩm, giúp tăng thu nhập. Hiện tại, nhóm dệt của chị Sùng Y Xía có 7 người. Ngày thường, mọi người mang sản phẩm về nhà làm, nhưng nếu có khách du lịch đến tham quan, trải nghiệm và đặt mua hàng thì chị em lại tập hợp tại nhà chị Xía để trình diễn se lanh, vẽ sáp ong và dệt vải để khách trải nghiệm.

Không chỉ dừng lại ở những bộ trang phục sặc sỡ, chị Xía còn hướng dẫn chị em sản xuất các sản phẩm handmade từ thổ cẩm lanh của người Mông như túi xách, túi khoác, ba lô, tranh treo tường… Năm 2018, tham gia Cuộc thi Dự án khởi nghiệp nông nghiệp lần 4, do Trung tâm Nghiên cứu kinh doanh và Hỗ trợ doanh nghiệp (BSA) và Ban Thanh niên nông thôn của Trung ương Đoàn tổ chức, chị Sùng Y Xía mang đến Dự án “Xây dựng nhà truyền thống dân tộc Mông - Hòa Bình và khôi phục ngành nghề truyền thống dệt thổ cẩm, vẽ sáp ong” và đã giành được giải Nhì toàn quốc.

Để mở rộng thị trường cho sản phẩm, chị Sùng Y Xía đã mạnh dạn thành lập Công ty TNHH vẽ sáp ong, sử dụng các công cụ marketing online để tạo kết nối, tìm kiếm kênh phân phối. Hiện tại, chị Sùng Y Xía đang tham gia phát triển thêm dịch vụ homestay để phục vụ nhu cầu tham quan cảnh đẹp, trải nghiệm văn hóa dân tộc Mông tại Pà Cò, đồng thời, để giới thiệu, quảng bá, tiêu thụ các sản phẩm từ thổ cẩm của người Mông.

Ngọc Ánh